Angelus Novus Nasıl Tarih Meleği Oldu?

Angelus Novus, bakışlarını ayıramadığı bir şeyden sanki uzaklaşıp gitmek üzere olan bir meleği tasvir ediyor: Gözleri faltaşı gibi, ağzı açık, kanatları gerilmiş. Tarih meleğinin görünüşü de ancak böyle olabilir, yüzü geçmişe çevrilmiş

Geçen haftaki yazımda sürrealist sanatçıların Freud’un teorilerinden nasıl etkilendiğine değinmiştim. O sanatçılardan biri de çok sevdiğim ressam Paul Klee. Bu haftaki yazımda Klee’nin ‘Angelus Novus’ (Yeni Melek) adlı çalışmasından ve onu satın alıp ölümüne kadar en değerli parçası olarak gören Alman-Yahudi filozof ve edebiyat eleştirmeni Walter Benjamin’den bahsetmek istiyorum. Bir bakıma geçen haftaki yazı ile de bağlantı kurmuş oluyoruz böylece. Yazıda şu cümleleri kullanmıştım:

‘’Birçok Sürrealist, bilinçsiz düşünceleri serbest bırakabileceğine inandıkları bir çalışma şekli olarak Freud’un serbest çağrışım ve otomatik çizim tekniklerini benimsedi. Psikolojide, “otomatizm” bilinçli zihnin kontrolü altında olmayan istemsiz eylemleri ve süreçleri ifade eder – örneğin, rüya görme, nefes alma veya gergin tikler. Otomatizm, kendiliğinden veya otomatik yazma, boyama ve çizim gibi Sürrealist tekniklerinde rol oynar. ‘’

Klee’nin Angelus Novus’u, hayatının zor bir döneminde iç dünyasındaki şeytanlarını ve korkularını ifade ediyor. Üstteki alıntıya bakarak, bu eserde Klee’nin iç dünyasından dışavurum yansımalarını görebileceğimizi söyleyebiliriz. Klee’nin kariyeri dışavurumculuğun yanı sıra, kübizm, fütürizm ve ayrıca erken döneminde daha geleneksel tarzlar gibi diğer birçok sanat hareketini de kapsıyor.

Kibir min
Paul Klee’nin 1939 tablosu Kibir, denge için boşuna çabalayan gergin bir ip cambazını tasvir ediyor (ressamın çalışmalarında yinelenen bir endişe) (Kaynak: Zentrum Paul Klee)

Paul Klee’nin Angelus Novus’u, Alman filozof Walter Benjamin’e göre, “sabit bir şekilde düşündüğü bir şeyden uzaklaşmak üzereymiş gibi görünen bir meleği gösteriyor.”  Benjamin, resmi çizildikten bir yıl sonra 1921’de Klee’den satın aldı ve uzun, ızdıraplı sürgün hayatı boyunca yanından hiç ayırmadı. Bu sulu boya resim, ona Tarih Felsefesi Üzerine Notlar’ını yazarken de ilham kaynağı oldu. Daha sonra tabloyu yakın arkadaşı Gershom Scholem’e miras bıraktı. Benjamin, bir Alman yahudisi, ateist ve Marksistti ve doğal olarak bu özelliklerinden dolayı Nazilerin zulmüne uğradı. 2. Dünya Savaşı boyunca çeşitli Avrupa ülkelerinde sürgün hayatı yaşayan Benjamin, Amerika’ya kaçmak istemiş ancak 1940’da İspanya-Fransa sınırında yakalanacağını anlayınca intiharı seçmişti.

 Nazizmin Yükselişi

Nazizmin yükselişiyle Benjamin’in Almanya’nın önde gelen eleştirmeni olma hayali ve Klee’nin Bauhaus fakültesinin bir üyesi olarak çalışması ciddi tehdit altına girdi. Klee, 1933’te Hitler iktidara geldikten sonra İsviçre’nin Bern kentine taşındı ve öğretmenlik işinden ihraç edildi. Resimlerinden bazıları 1937’de Nazilerin Yozlaşmış Sanat Sergisi’nde yer aldı. Benjamin, Hitler’in iktidara gelmesinden hemen önce Almanya’dan ayrıldı ve önce İspanya’ya, sonra da Paris’e gitti. Sevdiği melek resmini geride bırakmak zorunda kaldı, ancak 1935’te bir arkadaşı resmi ona getirdi. Bu yıl, Nürnberg yasalarının kabul edildiği, Alman vatandaşlığını yeniden tanımladığı ve Yahudi filozof Benjamin’i vatansız bir adam olarak bıraktığı yıldı.

Yozlasmis Sanat Sergisi min
Klee’nin eserlerinden bazıları 1937’deki kötü şöhretli Yozlaşmış Sanat Sergisi’ne dâhil edildi – Klee o sırada İsviçre’ye kaçmıştı.

2. Dünya Savaşı patlak verdiğinde Benjamin, dünyanın yakalandığı karanlık sarmaldan anlam çıkarmaya çalışan parçalı bir metin olan “Tarih Felsefesi Üzerine Notlar“ı yazmaya başladığında, çalışmanın mihenk taşı şu satırlardı:

‘’Klee’nin ‘Angelus Novus’ adlı bir tablosu var. Bakışlarını ayıramadığı bir şeyden sanki uzaklaşıp gitmek üzere olan bir meleği tasvir ediyor: Gözleri faltaşı gibi, ağzı açık, kanatları gerilmiş. Tarih meleğinin görünüşü de ancak böyle olabilir, yüzü geçmişe çevrilmiş. Bize bir olaylar zinciri gibi görünenleri, o tek bir felaket olarak görür, yıkıntıları durmadan üstüste yığıp ayaklarının önüne fırlatan bir felaket. Biraz daha kalmak isterdi melek, ölüleri hayata döndürmek, kırık parçaları yeniden birleştirmek… (Goethe’nin Faust’una bir gönderme) Ama Cennet’ten kopup gelen bir fırtına kanatlarını öyle şiddetle yakalamıştır ki, bir daha kapayamaz onları. Yıkıntılar gözlerinin önünde göğe doğru yükselirken, fırtınayla birlikte çaresiz sırtını döndüğü geleceğe sürüklenir. İşte, ilerleme dediğimiz şey, bu fırtınadır.‘’

Yakın arkadaşı Gershom Scholem, 15 Temmuz 1921’de Benjamin’in 29. doğum günü için Angelus Novus’a adadığı bir şiir yazdı. Şiirin bir dörtlüğü şöyle ve Benjamin bu dörtlüğü Tarih Felsefesi Üzerine Notlar’ın başına koydu:

’Hazırım kanat çırpmaya

‘Dönsem’, derim, ‘dönsem geriye’

Bir an daha kalırsam burada

korkarım hiç dönemem diye.’’

Gershom Scholem, “Meleğin Selamı”

Angelus Novus min
Paul Klee / Angelus Novus (Yeni Melek), İsrail Müzesi, 1920

‘’Bir olaylar zincirini algıladığımızda, Melek bir felaketi görür’’ diyordu Walter Benjamin.

Bazı uzman ve düşünürlere göre, Paul Klee, birçokları tarafından Tarih Meleği olarak düşünülen şeyi resmetti. Klee, 1. Dünya Savaşı sırasında Alman kuvvetlerine alınmıştı ve bundan derinden etkilenmişti. Askerlik hizmetinin çoğunu cepheden uzakta geçirmesi, resim ve çizim yapmasına olanak sağlamıştı. 1920, Klee’nin kariyerinde çığır açan bir yıldı. Angelus Novus’u da içeren ilk büyük ölçekli sergisini Münih’te yaptı, Weimar Bauhaus’a katılmak üzereydi ve metafizik gerçeklik algısını kapsayan sanatsal inancı olan “Yaratıcı İtiraf”ı ortaya çıkardı. Klee’nin Angelus Novus’u boyama yöntemi aslında kendisi tarafından icat edilmiştir. Yağ transfer tekniği (mono baskı), bir parça aydınger kâğıdını mürekkeple örtmeyi, ardından altına çizim kâğıdını yerleştirmeyi ve aşağıdaki kâğıda bir kopya yapmak için üstteki kâğıdı bir iğne veya başka bir keskin cisimle çizmeyi içeriyordu. Angelus Novus, gözlerini umutsuzluğa sabitlemiş, ne ileri ne de geri gitmeyen uçar bir harekette sıkışmış, görünüşte korkmuş bir meleği gösterir. Dünyadaki pek çok resim Klee’nin yaratıcı yeni tekniği ve ayrıca çalışmasını yarattığı konu nedeniyle bunun gibi değildir. Benjamin’in 1921’de Münih’te, para sıkıntısı çeken bir yazar için büyük bir meblağ olan 1000 Mark’a satın aldığı Klee’nin Angelus Novus’u, suluboya ile transfer çizimin birleştiği orijinal bir sanat eseri. Walter Benjamin onun en değerli varlığı olduğuna inanıyordu. Aslında, 1940’taki ölümüne kadar da hayatında önemli kalacaktı. Benjamin onu sürekli bir ilham kaynağı olarak tutmak için taşındığı her eve götürüp duvarına asacaktı. Hayatında devam eden varlığı, ona duyduğu sevgiyi bir kez daha gösterdi. Benjamin, resmin Yahudi inancıyla bazı bağlantılar kuracaktı, ancak bunların, Yahudi olmadığı için o zamanlar Klee’nin aklına gelmesi pek olası değildi.

Pierrot Lunaire min
Paul Klee / Pierrot Lunaire, 1924

Paul Klee’nin sanat tarzı, kısmen, dışavurumcu, basitliği içinde önemli bir anlam ifade eden bir tarzdı. Pierrot Lunaire, Angelus Novus’a muhtemelen en çok benzeyenidir.

Benjamin, sınanacak ve onaylanacak ilkeler ve kanunlar öneren sistematik bir düşünür değildi. Deney ve çelişki yoluyla yeni fikirlere giden yolu hissederek söylemsel, diyalektik yazdı. Bu konuda, o ve Klee türünün tekiydi.

Angelus Novus, Benjamin’in okuyucuları tarafından bilinmezdi; Münih’teki galeriden satın aldığından beri Klee’nin çalışmaları gözden kaçmıştı. Ama Benjamin’in görüşüne göre melek, tarihin kendisinden başka bir şey değildi, geçmişin enkazına bakarken çaresizce yanlış yöne dönmüştü. Bu, dünyanın durumuna dair kötümser, hatta kaderci bir anlayış, sadece on yıl öncesinin sol kanat düşünürlerini aforoz etmek olurdu. Ancak 1920’de Münih’te melekle ilk karşılaşmasından bu yana tarih Benjamin’i yakalamıştı.

Paul Klee min
Paul Klee, kariyerinin başında, Angelus Novus’un bu resmin çekildiği yıl olan 1920’de sergilendiği genç bir sanatçıydı (Kaynak: Getty Images)

‘’Melek, felaketin ortasında güçsüz ama yenilmez olarak hayatta kalır.‘’

‘’Şu an’’ zaten enkazla kaplıydı; geleceğe gelince, kim hayal edebilir? 1930’ların sonlarından önce, birçok Yahudi ve sol görüşlü Alman, Üçüncü Reich düştüğünde Sovyetler Birliği’nin adil bir gelecek için bir model sunabileceği umudunu hâlâ sürdürüyordu. 1939 Molotov-Ribbentrop Paktı ile bu son umut da dağılmıştı. Benjamin’e göre, Marksist teorinin vaat ettiği türden bir tarihsel ilerleme – sınıf mücadelesinin ister istemez parıltılı, güzel bir geleceğe yol açacağına dair kesinlik – bir aldatmaca olarak ifşa edilmişti. Geçmişin enkazını incelemek ve çaresizce geleceğe taşınmak için geriye sadece ‘’melek’’ kalmıştı.

Fransa 1940’ta Nazilere teslim olduğunda, bu Benjamin gibi Yahudi mülteciler için yakın bir felaket anlamına geliyordu ve geleceği için beslediği tüm umutlar paramparça oldu. Naziler tarafından yakalanmaktan korkan Benjamin, Lizbon’a ulaşmak ve New York’a yelken açmak umuduyla Pireneler boyunca Paris’ten kaçarken, Katalan sahil kasabası Port Bou’da ölümcül dozda morfin hapı yuttu. Port Bou’daki mezar taşında şöyle yazar: “Hiçbir kültür ürünü yoktur ki, aynı zamanda bir barbarlık belgesi olmasın”. Klee, aynı yıl İsviçre’de skleroderma hastalığından öldü. Onun mezar taşına da şu sözler yazılmıştır: “Bu dünyada kavranılamaz biriyim ben / Çünkü ölülerin arasında olduğu kadar / Daha doğmamışların da arasındayım / Yaratılışa alışılmıştan biraz daha yakın / Ve yine de çok uzakta…‘’

Paul Klee ve Walter Benjamin min
Paul Klee ve Walter Benjamin

Sanat Eserine Alternatif Bir Anlam Veren Bir Teori

Bazı araştırmacılar, Adolf Hitler’i, çoğu kişinin savunduğu ‘Tarih Meleği’ yerine Angelus Novus’un portresi olarak özdeşleştirdiler. Örneğin, Berlin’deki Neue National Galerie’deki 2008 sergisi, bu sanat eserine çok büyük bir önem verdi ve bu teoriyi tutkulu ziyaretçilerine cesurca ortaya koydu. Bazıları Stanford Üniversitesi’nden olan diğer araştırmacılar ve teorisyenler iddialarını desteklemek için kanıtlar sağladılar, ancak çoğu araştırmacı hala orijinal açıklamayı takip ediyor.

Angelus Novus’tan ilham alan heykel

İsrail Müzesi koleksiyonunda ayrıca, Klee’nin suluboya sanat eserleri ile mistik yağ transferinden ilham alan Anselm Kiefer’in bir heykeli de bulunuyor. Söz konusu heykel, Tarih Meleği: Gelincik ve Bellek adını aldı ve 1989’da yapıldı.

Kiefer’in uçağının kanatları, sayfaları arasına yer imleri gibi yerleştirilmiş büyük boy kitaplarla, kuru gelinciklerle ağırlaştırılmış. Uçağın gövdesindeki küçük açıklıklar, iki kez ölüm ve doğurganlığı simgeleyen gelincik tohumlarını ortaya çıkarıyor. Lehçe yazıt muhtemelen uçağa Varşova’daki sergisi sırasında yapıştırılmış. “Sessizlik, Bir Gelincik Tarafından Ekilmiş Gibi” olarak tercüme edilen sözler, esere belli bir sükûnet katıyor. Bununla birlikte, baskın kurşun, bu toprağa bağlı uçağı gri bir tarih ve bellek anıtı haline getiriyor –ve bu, Benjamin’in geçmişe dair felaket bakış açısına uygun- ölüler için bir ağıt.

Gelincik ve Bellek min
Anselm Kiefer / Gelincik ve Bellek, İsrail Müzesi, 1989

Meleğin Evine Dönüşü

Benjamin Paris’ten ayrılmadan önce, makalelerini ve meleğini, Bibliothèque Nationale’de bir şekilde güvende tutan yazar Georges Bataille’a emanet etti. Savaştan sonra Benjamin’in mal varlığı, bir başka Frankfurt Okulu filozofu olan Theodor Adorno’ya geçti; daha sonra Gershom Scholem’e geldi ve son olarak Scholem’in dul eşi, kıvırcık saçlı meleği 1987’de İsrail Müzesi’ne sundu. Klee Yahudi değildi. Ancak Yahudi mistisizmi ve ağırlıklı olarak Yahudi olan Frankfurt Okulu ile ilişkili felsefi ve tarihi gelenekler, onun gençlik başyapıtıyla o kadar iç içe geçmiştir ki, meleğin yuva diyebileceği neredeyse kaçınılmaz yer İsrail gibi görünüyordu. Melek, bir felaketin ortasında, güçsüz ama yenilmez bir şekilde, sonsuz ve şiddetlenen bir fırtınada titizlikle ilerleyerek hayatta kalır. Benjamin, “Bu fırtına, ilerleme dediğimiz şeydir” diye yazmıştı.

Kaynaklar:

Angelus Novus by Paul Klee (paul-klee.org)

Stories of Iconic Artworks: Paul Klee’s Angelus Novus | Artland Magazine

How Klee’s ‘angel of history’ took flight – BBC Culture

Poppy and Memory | The Israel Museum, Jerusalem (imj. org.il)

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz

2,294TakipçilerTakip Et

Sezai Sarıoğlu ile Terspektifler – Sabahattin Ali’nin Hapishanede Karşılaştığı Sosyalistler

Sezai Sarıoğlu ile Terspektifler'de bu hafta Sabahattin Ali'nin hapishane günleri ve hapishanede karşılaştığı sosyalistlerin hikayeleri anlatıldı. Programa Şenol Morgül müziğiyle katıldı. Sezai Sarıoğlu ile Terspektifler...
Mukavemet TV'nin yeni programı Bilge Sayıcı ile Karşı Hukuk başladı İlk bölümde gazeteci Canan Coşkun ve Avukat Birsen Avcı'yla siyasetin gölgesindeki hukuk konuşuldu Karşı Hukuk her...
Kitaba Dair en güncelin takip edildiği yayınımız Mete Kaan Kaynar ile Kitaba Dair’de bu hafta Happa Nine'nin Masalları'yla Sabahat Akkiraz konuğumuz oldu Mete Kaan Kaynar...
Koronavirüs salgının oldukça sert bir şekilde vurduğu Hindistan bir süredir ülke gündemine oturan çiftçi protestoları ile sarsılmaya devam ediyor. Öyle ki yüzbinlerce öfkeli çiftçi...
18 Şubat 2021 tarihine ait iki fotoğrafın hikayesini yazdım. 85 yaşındaki ebeveynlerimi aşı için götürdüğüm hastanede çektim fotoğrafları. İzmir’de bulunan … Hastanesi. Yukarıdaki fotoğraf aşı...

YAZARIN DİĞER YAZILARI